محسن بسطامی

از دیونیسوس تا شکسپیر؛ سفر هزارساله تئاتر

تاریخ تئاتر را می‌توان سفری طولانی از آیین‌های مذهبی و اسطوره‌ای تا شکل‌گیری نمایش مدرن دانست؛ سفری که یکی از مهم‌ترین ایستگاه‌های آن، یونان باستان و جشن‌های مربوط به دیونیسوس، خدای شراب و باروری، بود.

در یونان باستان، گروه‌هایی از خوانندگان و رقصندگان در مراسم مذهبی، داستان خدایان و قهرمانان را روایت می‌کردند. این آیین‌ها به‌تدریج به نمایش تبدیل شدند. سنت تاریخی، تسپیس را نخستین بازیگری می‌داند که از گروه کُر جدا شد و در قالب یک شخصیت با آن گفت‌وگو کرد. همین تغییر، مسیر شکل‌گیری درام را هموار کرد.

در قرن پنجم پیش از میلاد، تئاتر در آتن به یک هنر مهم اجتماعی و فرهنگی تبدیل شد. نمایشنامه‌نویسانی مانند آیسخولوس، سوفوکل و اوریپید تراژدی را به اوج رساندند و موضوعاتی مانند سرنوشت، عدالت، قدرت، عشق و رنج انسان را روی صحنه آوردند. در کنار تراژدی، کمدی نیز با آثاری از نویسندگانی مانند آریستوفان رشد کرد.

پس از یونان، رومی‌ها بسیاری از سنت‌های نمایشی یونانی را گسترش دادند. اما با سقوط امپراتوری روم، تئاتر کلاسیک اروپا برای مدتی افول کرد و بعدها در قرون وسطی، نمایش‌های مذهبی بار دیگر به صحنه بازگشتند.

با آغاز رنسانس، علاقه به فرهنگ یونان و روم دوباره زنده شد. در ایتالیا کمدیا دل‌آرته و شکل‌های تازه‌ای از بازیگری و صحنه‌پردازی رشد کردند و در انگلستان نیز تئاتر حرفه‌ای رونق گرفت.

در همین فضای فرهنگی بود که ویلیام شکسپیر ظهور کرد. نمایشنامه‌های او، از هملت و مکبث تا اتللو و شاه لیر، میراث تراژدی کلاسیک را با روان‌شناسی پیچیده شخصیت‌ها، زبان شاعرانه و مسائل انسانی درهم آمیختند.

از دیونیسوس تا شکسپیر، تئاتر مسیری طولانی را طی کرد: از آیین به نمایش، از اسطوره به شخصیت و از قهرمانان افسانه‌ای به انسان پیچیده و درونی.

اما یک چیز ثابت ماند: انسان همچنان روی صحنه، داستان خودش را تماشا می‌کرد.