محسن بسطامی

یاوران؛ روایت یک آیین، روایت یک مردم

تعزیه برای من تنها بازگویی یک واقعه تاریخی نیست؛ صحنه‌ای است که در آن تاریخ، آیین، نمایش و زندگی مردم در یکدیگر تنیده می‌شوند. در نوش‌آباد کاشان، این پیوند شکل ویژه‌ای پیدا کرده است. شهری که آیین‌های عاشورایی در آن فقط در چند ساعت محرم خلاصه نمی‌شود و مجموعه‌ای از مراسم از سقاخوانی تا تعزیه، بخشی از حافظه جمعی مردم را شکل داده است.

مستند «یاوران» تلاشی است برای نزدیک شدن به همین جهان؛ جهانی که در آن تعزیه فقط روی صحنه اتفاق نمی‌افتد، بلکه در میان مردم، در کوچه‌ها و در فضای واقعی شهر جریان دارد.

در نوش‌آباد، تعزیه را می‌توان از زاویه‌ای فراتر از یک مراسم مذهبی دید؛ به‌عنوان شکلی از نمایش آیینی که عناصر بنیادین تئاتر را در خود دارد: بازیگر، تماشاگر، میزانسن، موسیقی، لباس، حرکت، روایت و فضایی که گاهی تمام شهر را به صحنه تبدیل می‌کند. اداره میراث فرهنگی کاشان نیز تعزیه را در این منطقه به‌عنوان یک هنر نمایشی و مذهبی معرفی کرده و نوش‌آباد را از مناطقی می‌داند که سنت شبیه‌خوانی را حفظ کرده‌اند.

یکی از جلوه‌های برجسته این سنت، آیین خیمه‌برداری در عصر یازدهم محرم است؛ آیینی که با تعزیه شهادت امام حسین(ع) آغاز می‌شود و پس از آن، حمله به خیمه‌ها و به اسارت رفتن زنان و کودکان روایت می‌شود. در ادامه، زنان بنی‌اسد وارد میدان می‌شوند؛ اما زمانی که واقعه به پایان رسیده و دیگر فرصتی برای یاری باقی نمانده است.

همین «دیر رسیدن» برای من یکی از عناصر تأمل‌برانگیز این آیین است. یاوران را می‌توان در همین نقطه دید: آدم‌هایی که برای یاری می‌آیند، اما زمانی می‌رسند که همه‌چیز تمام شده است.

در اینجا تعزیه فقط روایت گذشته نیست؛ هر سال دوباره اتفاق می‌افتد. آدم‌هایی از نسل‌های مختلف گرد هم می‌آیند، نقش‌ها را بر عهده می‌گیرند و روایتی را که نسل‌های پیشین اجرا کرده‌اند، دوباره به زندگی بازمی‌گردانند. این تداوم، تعزیه نوش‌آباد را از یک اجرای صرف فراتر می‌برد و آن را به بخشی از حافظه فرهنگی و هویت جمعی شهر تبدیل می‌کند. آیین‌های عاشورایی نوش‌آباد نیز بنا بر گزارش‌های موجود، سابقه‌ای بیش از یک قرن دارند و از سقاخوانی تا تعزیه‌خوانی در طول ماه‌های محرم و صفر امتداد پیدا می‌کنند.

یاوران از دل همین نگاه شکل گرفته است؛ نگاهی به آدم‌هایی که همچنان روایت می‌کنند، بازی می‌کنند، می‌خوانند و آیینی را زنده نگه می‌دارند که مرز میان تئاتر و زندگی در آن چندان روشن نیست.

برای من، ثبت این لحظه‌ها فقط ثبت یک مراسم نبود؛ ثبت بخشی از حافظه نمایشی مردم ایران بود.