محسن بسطامی

چرا «جن‌زدگان» را برای اجرا انتخاب کردم؟

«جن‌زدگان» با عنوان اصلی Ghosts شناخته می‌شود و ترجمه فارسی آن سابقه‌ای قدیمی دارد؛ ترجمه بهزاد قادری نیز از ترجمه‌های شناخته‌شده این اثر در ایران است.

چرا «جن‌زدگان» را برای اجرا انتخاب کردم؟

انتخاب یک نمایشنامه برای اجرا، برای من فقط انتخاب یک داستان نیست؛ انتخاب جهانی است که قرار است مدتی در آن زندگی کنم و تماشاگر را نیز با خود به آن جهان ببرم. «جن‌زدگان» اثر هنریک ایبسن از همان نمایشنامه‌هایی بود که این امکان را برای من فراهم می‌کرد؛ اثری که در ظاهر درباره یک خانواده است، اما در لایه‌های عمیق‌تر خود، درباره گذشته‌ای است که دست از سر انسان برنمی‌دارد.

آنچه بیش از هر چیز مرا به سمت «جن‌زدگان» کشاند، مواجهه اثر با مفهوم گذشته و تأثیر آن بر زندگی امروز بود. در جهان ایبسن، گذشته چیزی تمام‌شده نیست. تصمیم‌ها، پنهان‌کاری‌ها و خطاهای نسل پیشین می‌توانند سال‌ها بعد دوباره خود را نشان دهند و زندگی کسانی را تحت تأثیر قرار دهند که حتی در شکل‌گیری آن گذشته نقشی نداشته‌اند.

برای من، این مسئله یکی از جذاب‌ترین وجوه نمایشنامه بود؛ اینکه انسان تا چه اندازه می‌تواند از گذشته خود فرار کند؟ آیا می‌توان حقیقت را پنهان کرد و زندگی را بدون مواجهه با آن ادامه داد؟ و اگر حقیقت دیر آشکار شود، چه چیزی از روابط انسانی باقی می‌ماند؟

«جن‌زدگان» همچنین برای من فرصتی بود برای پرداختن به ظاهر آرام و باطن متلاطم یک خانواده. ایبسن به جای آنکه بحران را از بیرون وارد خانه کند، نشان می‌دهد که گاهی بزرگ‌ترین بحران‌ها از درون همان خانه‌ای شکل می‌گیرند که قرار است محل امنیت و آرامش باشد.

از سوی دیگر، ساختار نمایشنامه برای من به‌عنوان کارگردان جذاب بود. بخش مهمی از تنش نمایش نه در اتفاقات بیرونی، بلکه در گفت‌وگوها، سکوت‌ها، نگاه‌ها و اطلاعاتی شکل می‌گیرد که شخصیت‌ها به‌تدریج آشکار می‌کنند. همین ویژگی به من اجازه می‌داد که به جای تکیه بر حادثه و حرکت‌های بیرونی، روی بازی بازیگران، میزانسن، سکوت و فضای صحنه تمرکز کنم.

اجرای «جن‌زدگان» در عمارت نوفل‌لوشاتو نیز برای من اهمیت ویژه‌ای داشت. فضای معماری و حال‌وهوای این مکان می‌توانست به شکل‌گیری جهان نمایش کمک کند؛ جهانی که در آن دیوارهای یک خانه فقط یک فضای فیزیکی نیستند، بلکه انگار حامل گذشته و رازهایی هستند که شخصیت‌ها تلاش می‌کنند از آنها فرار کنند.

در نهایت، دلیل انتخاب «جن‌زدگان» برای من این بود که نمایشنامه هنوز هم پرسش‌هایی مطرح می‌کند که متعلق به یک دوره تاریخی خاص نیستند. رابطه انسان با گذشته، پنهان‌کاری، حقیقت، خانواده، مسئولیت و پیامد انتخاب‌های ما همچنان بخشی از زندگی انسان امروز است.

من «جن‌زدگان» را انتخاب کردم چون احساس می‌کردم این نمایشنامه هنوز حرفی برای گفتن دارد؛ و مهم‌تر از آن، هنوز می‌تواند تماشاگر را وادار کند بعد از پایان نمایش، درباره آنچه دیده و شنیده است فکر کند.