محسن بسطامی

اگر از علاقه‌مندان تئاتر بپرسید نخستین بازیگر جهان چه کسی بوده است، احتمالاً نام تسپیس (Thespis) را خواهید شنید. او شاعری یونانی بود که در قرن ششم پیش از میلاد می‌زیست و بسیاری از پژوهشگران تاریخ تئاتر، او را نخستین بازیگر شناخته‌شده تاریخ می‌دانند. البته باید توجه داشت که این موضوع بیشتر بر پایه روایت‌های تاریخی است و سند مستقیمی از اجراهای او در دست نیست. 

پیش از تسپیس، نمایش‌های آیینی یونان باستان توسط همسرایان (کُر) اجرا می‌شد. گروهی از اجراکنندگان با خواندن سرود و اجرای حرکات جمعی، داستان را روایت می‌کردند و شخصیتی مستقل در میان آنان وجود نداشت. نوآوری بزرگ تسپیس این بود که از دل گروه همسرایان بیرون آمد و به‌عنوان شخصیتی مستقل با گروه وارد گفت‌وگو شد. همین اتفاق ساده، نقطه عطفی در تاریخ نمایش به شمار می‌آید و پایه‌های هنر بازیگری را شکل داد. 

بر اساس منابع تاریخی، تسپیس در حدود ۵۳۴ پیش از میلاد در نخستین مسابقه رسمی تراژدی آتن به پیروزی رسید. همچنین گفته می‌شود او برای ایفای نقش‌های مختلف از نقاب استفاده می‌کرد؛ ابزاری که بعدها به یکی از مهم‌ترین عناصر تئاتر یونان تبدیل شد. 

نام تسپیس چنان تأثیری بر تاریخ تئاتر گذاشت که هنوز هم در زبان انگلیسی واژه Thespian به معنای «بازیگر تئاتر» از نام او گرفته شده است. این موضوع نشان می‌دهد میراث او تنها به دوران یونان باستان محدود نمانده و تا امروز در فرهنگ نمایشی جهان زنده است. 

با این حال، برخی پژوهشگران تأکید می‌کنند که اطلاعات ما درباره زندگی تسپیس اندک است و بخشی از آن ممکن است رنگ و بوی افسانه داشته باشد. بنابراین، دقیق‌تر آن است که بگوییم تسپیس نخستین بازیگر شناخته‌شده در سنت تئاتر غرب است، نه لزوماً نخستین انسانی که در تاریخ نقش‌آفرینی کرده است؛ زیرا آیین‌های نمایشی و اجرای نقش در تمدن‌های کهن، پیش از او نیز وجود داشته‌اند.